شناگران دور از دریا یا مدیران مقتصد

تاملی انتقادی درباره اجراهای حاشیه‌ای منتخب ارکسترها در جام جهانی

هر سه اجرای منتخب ارکسترهای ملی و سمفونیک تهران در هفته گذشته در حاشیه رقابتهای جام جهانی فوتبال در شهرهای سن پترزبورگ، مسکو و کازان به اتمام رسید و حالا فرصت مناسبی است تا دستاورد این برنامه‌ریزی‌ و کنسرت‌ها بررسی شود که چه حاصلی از این برنامه‌‌ها برای جامعه موسیقی فراهم آمده است. آنهم برنامه‌ریزی‎‌های پروپیمانی که حتی اعزام نفرات همراه و اعضای ارکسترها از مدیرعامل بنیاد رودکی، عوامل اجرایی و حراستی گرفته تا خبرنگاران حوزه موسیقی رسانه‌ها را هم شامل شده است تا شاید اهداف مدنظر مدیران مجموعه بنیاد رودکی که هنوز هم دقیقا مشخص نیست چه بوده محقق شده باشد. اما آنچه در وهله اول تحقق یافته سفری است به یکی از گرانترین کشورهای دنیا و حضور دراستادیوم مسابقات جام جهانی که برای هر فردی جذابیت تصور و تخیل دارد چه برسد که سفر از هزینه دیگران تقبل و ممکن شود.

بررسی اخبار و حواشی انعکاس یافته در خبرگزاری‌ها و آنچه خبرنگاران اعزامی در فضاهای مجازی منعکس کرده‌اند نیز گویای آن است که هیچ اتفاق شگرفی در این اجراها روی نداده است و حتی آنچنان بازتاب شایسته‌ای در رسانه‌های کشور میزبان جام‌جهانی نیز نداشته چه برسد به مورد توجه قرار گرفتن در افواه افراد سایر کشورها و یا حتی جامعه موسیقی پراعتبار و صاحب آوازه روسیه.

البته از آنجاییکه در دو سال گذشته ابتذال بر تمام ارکان ارکسترها سایه انداخته است پر مشخص بود که منتخب ارکسترها در جامعه‌ای چون روسیه با آن قدمت و سابقه در موسیقی ارکسترال، نمی‌تواند ادعایی فراتر از همان سیمای آشفته‌ای داشته باشد که در کنسرتهایش در ایران به نمایش گذاشته و صرفا باید در اندازه همان همراهی با تیم ملی در حاشیه فوتبال بسنده کند و به جایگاه فرعی به مراتب نازلتری از آنچه در نظر منتقدین و استادان موسیقی در این دوسال پیداکرده بود سقوط کند. جایگاهی که هرگز پایه‌گزاران این ارکسترها برای آن در دوران انحطاط هم تصور نمی‌کردند و نمی‌دانستند روزی می‌رسد که زحماتشان برای ارتقا جایگاه و شأنیت ارکسترها با یک وسوسه حضور در جام‌جهانی برباد خواهد رفت. و صد افسوس که کسی نخواهد پرسید هدف و نتیجه این اقدام‌ها چیست؟

شاید برخی مدیران اینگونه توجیه کنند که تبلیغات و موسیقی برای بالابردن روحیه تیم‌ملی لازم است و با این حرکت، ارکسترها حمایت خود را از تیم ملی انجام داده‌اند. این دست سخنان در زمره سمی‌ترین توجیهاتی است که مدیران بنیاد رودکی این روزها مرتکب می‌شوند چراکه دستشان از هر توجیهی خالی است و البته هزینه هنگفت این اعزام را به علت گرفتن اسپانسر، بزرگترین دستاورد مالی دولت عنوان می‌کنند. غافل از اینکه هرچند اسپانسر متقبل هزینه‌ها شده است اما اساسا ضرورتی در این عمل نبوده و مساله اتلاف هزینه و ریخت و پاش مالی آنهم در روزگار بازگشت تحریم‌ها بر قوت خود باقی است. و اساسا هزینه‌کرد از جیب هر اسپانسری برای توجیه برنامه‌های بی‌هدف و تفریحی که هیچ نفعی برای جامعه موسیقی نداشته و توجیهاتی چون کارکرد زیربنایی در آن جایی ندارد آیا این سوال را به ذهن متبادر نمی‌کند که مدیرانی در صحنه حاضرند که چون دریا در کنارشان نیست شنا نمی‌کنند؟

متشر شده در روزنامه توسعه ایرانی- شماره اول- تاریخ 97.04.03 - صفحه موسیقی

آسان اما در حد فیل هوا کردن

در حاشیه ساخت قطعه موسیقی برای جام جهانی فوتبال

 آسان اما در حد فیل هوا کردن

وقتی فدراسیون جهانی فوتبال قطعه ساخته‌شده آرش لباف و دی جی الیگیتور را به‌عنوان آهنگ کشور ایران در جام جهانی فوتبال سال ۲۰۰۶ آلمان برگزید، تازه آن زمان بود که فدراسیون فوتبال ایران متوجه شد سهل‌انگاری و بی‌توجهی به ساخت قطعه درخواستی فدراسیون با معیارهای یک موسیقی پر جنب‌وجوش چه شرایطی را می‌تواند رقم بزند. البته فدراسیون فوتبال ایران برای جام جهانی ۲۰۰۶ آلمان، قطعه‌ای با صدای علیرضا عصار و با کلام شاهکار بینش پژوه را به میدان فرستاده بود اما ازآنجایی‌که این آهنگ تحرک لازم برای ایجاد شورونشاط در میدان ورزش فوتبال را نداشت و سستی کلام آن موجب سردی فضا شده بود؛ خودبه‌خود مدیران فدراسیون جهانی فوتبال را وادار به تصمیم‌گیری برای سایر آثار ارسالی ایرانی‌ها و البته جایگزینی آن کشاند. آن‌چنان‌که فدراسیون ایران نیز نتوانست آنها را از این کار بر حذر کند. هرچند در سال ۲۰۰۶ میلادی سکان‌داران سیاست و اقتصاد و ورزش کشور کسانی بودند که در عرصه‌های بین‌المللی روزبه‌روز ما را محجورتر کردند و در رایزنی سیاسی و فرهنگی نشان داده بودند مرد این میدان نیستند و کم‌کاری آنها در قبال آهنگ جام جهانی فوتبال نیز در همین راستا بود اما این انتخاب نیمه دیگری داشت که اگر قصورات فدراسیون را در عرصه بین‌المللی نادیده بگیریم متوجه دلایل ایجابی آن خواهیم شد. و بررسی آن در شرایط امروز که دوباره بحث بر سر انتخاب خواننده قطعه جام جهانی با آوردن نامهایی چون علیرضا قربانی و سالار عقیلی بالاگرفته است کم ضروری نمی‌نماید.

هنگامی‌که برای اولین حضور در جام جهانی پس از انقلاب خون‌دل‌ها خورده شد و سرانجام پس از التهابات فراوان، این امر به‌صورت دعای اجابت شده ملی در ۸ آذر ۷۶ نمود پیدا کرد، تعدادی از خوانندگان و آهنگسازان قطعاتی ساختند تا برای روحیه‌بخشی و بالا بردن انگیزه فوتبالیست‌های کشورمان به آنها تقدیم کنند. همان‌طور که صداوسیما نیز پیشنهاد ساخت کلیپی برای شب‌های جام جهانی ۹۸ فرانسه به محمدعلی چاوشی داده بود که سرانجام به آهنگسازی اردشیر کامکار و به خوانندگی شهرام ناظری تنها یکی دو بار از تلویزیون پخش شد. قطعه‌ای « سواران صبح امید» هرچند با خواننده‌ای دارای صدایی حماسی و البته پرآوازه ساخته‌شده بود که بر روی چهارگاه قوتی بیش‌ازپیش می‌یافت اما برای شنونده فوتبال‌دوست فاقد جذابیت‌های لازم بود. هرچند مدیران صداوسیما و تهیه‌کنندگان بر حماسی بودن شعر و موسیقی و حتی قوت صدای حماسی خواننده و پرآوازه بودن او تاکید داشتند اما این جنبه‌ها در کنار هم نتوانسته بود در شناسایی خواست مخاطب و تحقق آن موفق عمل کند. چرا که اولین مساله‌ای که در تهیه این قطعه به آن توجه نشده بود شنوندگان قطعه بودند، جماعتی فوتبالی که ناگفته پیداست تا چه اندازه روحیات هیجانی دارند. آنهایی که حاضرند چندین ساعت قبل از شروع بازی پشت در استادیوم‌ها صف بکشند و برای تیم‌هایشان ساعتها شعار داده و پرچم تکان بدهند. چیزی‌که اینگونه مخاطبان و حتی فوتبالیست‌ها، پیش از بازی بدان نیاز دارند شور و هیجان به منظور تحرک بیشتر است تا با شوق بیشتری فوتبال را پی بگیرند؛ اما آنچه در نظر مدیران ورزشی و بعضا فرهنگی که دستی بر آتش دارند برای ساخت قطعه موسیقی می‌نمایاند چیزی جز حماسه و نبرد و روحیه پهلوانی نیست.

حماسه چیست؟ پهلوانی کجاست؟ اسطوره کدام است؟ فرق میدان رزم و نبرد با میدان فوتبال چیست؟ و براستی فوتبال چه ارتباطی با این مضامین تاریخی دارد؟ و یا بهتر بگوییم از چه روزگاری به این مفاهیم در ورزش و نبرد یکسان نگاه شده و یا یکسان پنداشته شده‌اند؟ و چرا نگاه مدیران ورزشی به میدان‌های ورزشی آمیخته با این مفاهیم است؟ سخنانی است که می‌بایست در روحیه توجیه‌گری در امور انرژی‌تیک دانست که مدیران را وادار به دست یازیدن به این مباحث می‌نماید. چراکه برای اقشاری هنوز ورزش و تحرک و نشاط پذیرفتنی نیست و اینگونه توجیهات بالادست پسند می‌خواهد.

اما از سوی دیگر امروزه در دهکده جهانی، با تمام یکسان‌سازی‌های انجام‌شده، بازهم کسب احترام و بزرگ داشته شدن در نظر سایر ملت‌ها براساس پیشینه‌ای است که هر کشوری داشته و دارد. ضمن اینکه در این دهکده هر ملتی مایل است حق مالکیت فرهنگی‌اش به رسمیت شناخته شود تا مرجعیت و اتوریته‌اش در حوزه فرهنگی محفوظ بماند. حفظ و پاسداشت فرهنگ و میراث گذشتگان آنقدر برای کشورها در این روزگار اهمیت دارد که علاوه بر ثبت مفاخر و آثار باستانی‌شان در یونسکو، در هر مناسبت بین‌المللی حتی جایی همانند جام جهانی فوتبال، سعی بر جلوه‌گری آن دارند. چراکه هرچند در این‌گونه مجامع، ورزش حرف اول را می‌زند اما هر تیمی بنا به مختصات جغرافیایی‌اش به‌صورت مجزا دعوت‌شده که متمایز از دیگران است و این تمایز جغرافیایی در ورزش به واسطه فرهنگ و هنر نیز قابل بروز است.

از این رو مدیران دولتی سعی بر این دارند که به سراغ خوانندگان شناخته شده از ژانر موسیقی اصیل ایرانی بروند تا تمایز فرهنگی را بیشتر نشان دهند در حالیکه مدیران فدارسیون جهانی فوتبال از ساخت موسیقی برای چنین رویدادی، خواسته‌ای برای ایجاد هیجان و شور و حال بیشتر و البته افزایش میزان استقبال هواداران از کشور برگزارکننده را در نظر دارند. در دیدگاه آنان این رویداد عرصه بروز هنر و زیبایی‌شناسی نیست و بیشتر بر منافع اقتصادی می‌چرخد. از این رو خوانندگان و سلبریتی‌هایی نظیر شکیرا و جنیفر لوپز را به ترتیب برای افتتاحیه جام جهانی های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۴ برگزیدند. مساله‌ای که به خوبی نشان می‌دهد عامه‌پسندی در درجه اول و سپس ریتم همراه با کلام‌های انرژی بخش برای گرم کردن فضای مسابقات به همراه درآمدزایی مد نظر است. که با انتخاب موسیقی اصیل ایرانی برای ساخت قطعه موسیقی جام جهانی در جذب مخاطب عام به علت فقدان ریتم هیجانی وکلام عامیانه پیشاپش شکست خورده است و ناشی از دیدگاه متولیانی است که هنوز تناسب تکست با کانتکستی را درک نکرده‌اند. البته احتمال دارد روزگاری خلاقیت موزیسین‌ها، موسیقی کلاسیک ایرانی را به این حد برساند که بتوانند تمام این ابعاد را بهم گره بزنند و تناسب‌ها را شایسته از کار دربیاورند اما تاکنون آنچه ماحصل این تلاش‌ها بوده نتیجه‌ای ضعیف دربرداشته است.

از این روست که حتی سالار عقیلی که به تصنیف‌خوانی شهره است و بسیاری او را خواننده پاپ برخواسته از موسیقی دستگاهی می‌دانند نیز، نمی‌تواند گزینه خوبی برای خواندن قطعه جام‌جهانی باشد چرا که جنس موسیقی‌هایی که او در آنها می‌خواند و کلام و بیان او مانع از رسیدن به هدف ساخت اینگونه قطعات است. از همین روست که علیرضا قربانی خواننده موسیقی اصیل ایرانی که به مراتب در دسته موسیقی ردیف دستگاهی ایرانی از سالار عقیلی جدی‌تر محسوب می‌شود باز هم مناسب خواندن چنین قطعه‌ای دانسته نمی‌شود. چرا که کلام و بیان و ریتم در قطعه موسیقی ساخته شده به منظور شورآفرینی در میدان ورزش پرهیجانی چون فوتبال بایستی تناسبی با ورزش و البته روحیه مخاطب عامه داشته باشد که با موسیقی ردیف دستگاهی ایرانی تاکنون قابل پیوند نبوده است.

حتما در خاطر دارید که در سال ۲۰۱۴ احسان خواجه امیری، بهروز صفاریان و روزبه بمانی مثلث قدر قدرت موسیقی پاپ قطعه‌ای به نام «دروازه‌‎های دنیا» را ساختند که هر چند به مذاق مخاطب ایرانی خوش نیامد چرا که آثار پرقوت‌تری را از هر سه نفر در خاطر داشتند و این قطعه را ضعیف ارزیابی می‌کردند اما کسی بر آن خرده نمی‌گرفت که مناسب جام جهانی نیست. بله درست است قطعه‌ای چون دروازه‌های دنیا در کارنامه پدیدآوردندگان آن ضعیف محسوب می‌شد اما در اشل یک موسیقی مناسب فوتبال و مخاطبانش بود.

از این روست که وقتی این روزها شایعاتی درباره انتخاب خواننده پاپ کشورمان، محسن چاوشی، از سوی فدراسیون فوتبال برای ساخت قطعه جام جهانی شنیده می شود اغلب بهتر از علیرضا قربانی و سالار عقیلی از او استقبال می‌کنند چرا که سوابق موسیقی او عامه‌پسندی و ریتم هیجانی را در خود دارد. هر چند اگر این خبر واقعیت بیابد برای محسن چاوشی‌ای که تاکنون هیچ اجرای زنده ای نداشته بایست اولین کنسرت رسمی را رقم بزند. چرا که طبق رسم پیشین خواننده قطعه برگزیده جام جهانی به مسابقات اعزام می‌شود تا اجرای زنده موسیقی داشته باشد.

اخبار رسمی البته حکایت از آن دارد که ساخت قطعه موسیقی و اجرای آن در جام جهانی توسط ارکسترهای ملی و سمفونیک تهران صورت خواهد گرفت، که مساله ساخت قطعه با توجه به اینکه هم فریدون شهبازیان(رهبر ارکستر ملی) و هم شهرداد روحانی(رهبر ارکستر سمفونیک تهران) تخصص در موسیقی پاپ در بخش آهنگسازی و آرنجمان دارند بی‌تناسب نمی‌نماید که بسیار در حیطه کار آنهاست. اما فرستادن ارکستر به روسیه تناسبی با فضای جام جهانی ندارد که اگر داشت کشورهای میزبان در افتتاحیه‌ها، ارکسترهایشان را به میدان می‌آوردند. در نتیجه اینگونه برنامه‌چینی‌ها تنها ناشی از عدم درک صحیح از فضای مسابقات است و مدیرانی که سفرهای خارجی را ترجیح می‌دهند و چنانچه اگر امروز به اشتباه بودن آن اذعان نکنیم حتما در زمان اجرا بهتر مضرات آن را درک خواهیم کرد.

منتشر شده در سایت فرهنگستان فوتبال 16 اردیبهشت 97

فروغِ بی‌فروغ

مروری بر آلبوم «فروغ» به آهنگسازی سامان صمیمی و خوانندگی علیرضا قربانی

فروغِ بی‌فروغ

برخی آوازها هستند که جان شما را نیز با خود به اوج می برند و از آن به زیر می کشند و در این فراز و فرودها روحتان را سیراب می کنند. برخی آواز هم هستند که آنقدر ظرافت دارند که در هر بار شنیدن ذره ای از آن ظرافتها از پشت پرده به رو می آیند و دیده می شوند و تحسین های مکرر و مدام را از پی‌دارند. خوانندگان در آوازهایشان جلوه می کنند و قدرت و هنر خود را با زبان زیبای بیان به زیبایی هرچه تمام‌تر به رخ می‌کشند و خریدارانی که اینگونه بسیار بهتر خریدارند.

برخی آهنگها هستند در همان دقایق اولیه آنقدر گیرا هستند که گویی عمر درازی هم نشینمان بوده اند و بر جان‌ها اثر گذاشته اند، راه نوینی را گشوده اند و یا نقبی به آینده زده‌اند. برخی آهنگ‌ها هم آشنا هستند اما در آن مایه‌ای بیش از خود دارند و صاحب اثر را متمایز از تمام آثار دیگران می‌سازند و نشانه‌هایی از این دست که نشان می‌دهد چقدر موسیقی در مسیر فعل و انفعالات خلاقانه خویش است.

اما در روزگاری که شمار موزیسین‌های آن از چند صد هزار نفر خارج است و هر روز عده ای در آن مشغول تولید آثار موسیقایی هستند آثاری هم یافت می‌شوند که وجه تمایز آنها هیچ‌کدام از موارد پیشتر گفته شده نیست. بلکه بهتر بگوییم وجه تمایزی شاید نداشته باشند و تنها شاید با سه گانه نام آهنگساز و خواننده و قطعه اثر آن را متمایز بسازند. نه ادعای نوآوری دارند و نه دم از احیای گذشته‌ای فراموش شده می‌زنند. آن‌ها فقط در اندازه و توان خود با ذوقی که دارند به موسیقی مشغول هستند و حال اگر ماحصل این ذوق و هم‌نشینی‌ها به نتیجه خوبی منجر شود حتما تلاش و دقت زیادی در آن شده است و اگر نتیجه به نسخه‌ای تکراری و یا حتی معمولی برسد نیز چیزی تغییر نمی‌کند و البته اگر موزیسین‌های خوشنام و شهره‌ای هم باشند تنها یک اثر معمولی دیگر تولید کرده‌اند که در شهرت آنان نقشی نداشته و ندارد اما در سابقه آنها حتماً دیده می‌شود. 

آلبوم فروغ علیرضا قربانی به آهنگسازی سامان صمیمی نیز در شمار آلبوم‌هایی است که هیچ‌کدام از موزیسین‌های آن ادعایی درباره‌اش ندارند و صرفاً همکاری چندین ساله این دو نفر خواننده و آهنگساز حالا صاحب فرزند دیگری هم شده است که در ویترین سوابق این دو موزیسین می‌ماند. هرچند علیرضا قربانی بعد از ارائه چند آلبوم (دخت پری وار و من عاشق چشمت شدم) که صرفاً به اجرای تصنیف پرداخته بود حالا چند قطعه را نیز به صورت صرفاً آوازی اجرا کرده است و نشان داده که چه در چنته خود از کلاس‌های آواز استادان به نامی چون زنده یاد احمدابراهیمی، حسین عمومی، مهدی فلاح برگرفته که البته نیز توانسته در حد و اندازهایی که از او پیشتر در آوازش سراغ داریم ظاهر شود اما نتوانسته در این اجراها فراتر از آنچه در سابقه کاری خود همانند آلبوم دخت پری‏وار، اشتیاق و سودایی و… دارد ارائه کند. البته او توان بالای خود را در ارائه خواندن ژوست و قدرت آشنایی زدایی از شعرهای دستمالی شده فروغ توسط خوانندگان پاپ را در قطعه «عاشقانه» نشان داده است اما این کمترین انتظاری است که از خواننده ای با سابقه و فرهنگ او می رود تا توان تاثیرگذاری او را از جهات دیگر نیز نشان دهد.

فارغ از خوانندگی در بعد دیگر اثر نیز آهنگساز در حد و اندازه هایی ظاهر شده است که پیشتر از او در اجراهای زنده با خواننده سراغ داشته ایم و نوازندگی‌های او را در آثار دیگر آهنگسازان چون مهیار علیزاده و اصغر عربشاهی و علی قمصری به عنوان نوازنده کمانچه دیده و یا شنیده ایم و در اینجا با این سابقه قبلی اگر با اثر مشترک و پیشین صمیمی و قربانی، «سودایی» مقایسه کنیم آنچنان افتراقی در آنها چه به لحاظ تم‌های موسیقی، رنگ آمیزی صوتی و چه از نظر شیوه اجرایی و بیانی نمی‌یابیم. چراکه صمیمی نیز خواسته یا ناخواسته از الگوهای محیطی خویش تاثیر گرفته است آنچنان که پا را فراتر از آن نگذاشته و نشان داده از جریان پررنگ موسیقی امروز تاثیرات زیادی پذیرفته، تا آنجا که اثر خود او را به عنوان یک مولف کم رنگ ساخته و بیشتر خود را مرهون و بازخوانی کننده شیوه دیگران نشان داده است. تا بدین حد که می توان در قطعات آلبوم «فروغ» ردپای شیوه آهنگسازی آهنگسازان هم نسل او چون علی قمصری، مهیار علیزاده و حتی تهمورث پورناظری را به وضح دید و حتی انگشت تحیر گزید که این همه شباهت مگر اتفاقی می‌تواند باشد؟ آن‌قدرها که در قطعه هشتم «سجده عقل» با شناختی که از آثار علی قمصری سراغ داریم از این همه شباهت دچار سردرگمی می‌شویم چراکه همین مساله از اثرگذاری قطعات به عنوان اثری مستقل کاسته است و به لحاظ آشنایی قبلی با تم و ملودی در آثار دیگر آهنگسازان، تنها قطعات آلبوم را به عنوان اثری قابل شنیدن معرفی می‌کند. البته همه این ترکیب‌های متفاوت از موسیقی امروز ایران تا موسیقی کلاسیک کشکولی بر روی صدای علیرضا قربانی ساخته است که از آن تاثیری چون «حریق خزان» را نمی‌توان انتظار داشت اما به کمک شعر زیبای فروغ و آواز و صدای پخته علیرضا قربانی آن را قابل شنیدن ساخته است هرچند در کارنامه قربانی این اثر فروغ چندانی ندارد.

منتشرشده در سایت نوا- 3 تیرماه 96